Zbigniew Puławski: Aleksander Patkowski, twórca regionalizmu polskiego

Aleksander Patkowski z siostrą w Krakowie, podczas studiów.

ALEKSANDER KAZIMIERZ PATKOWSKI

TWÓRCA REGIONALIZMU POLSKIEGO

Są ludzie, którzy swoim życiem i działalnością inspirują. Takim człowiekiem był i jest Aleksander Kazimierz Patkowski (1890- 1942) urodzony w Ożarowie Kieleckim Nauczyciel i wychowawca młodzieży, krajoznawca, wielki miłośnik i badacz Sandomierszczyzny, erudyta, niezwykle pracowity i utalentowany działacz społeczny, popularyzator wiedzy, autor i redaktor czasopism i książek, wrażliwy i serdeczny człowiek. Aleksander Patkowski był jednak przede wszystkim wybitnym regionalistą. Inspirując się ideą Fr. Mistrala i nakazami ukochanego mistrza-Stefana Żeromskiego Patkowski stworzył polską odmianę regionalizmu. Regionalizmu jako szczególnego rodzaju ruchu umysłowego mającego na celu rozwój kulturalny, gospodarczy i społeczny prowincji, ruchu zrodzonego z umiłowania ziemi rodzinnej, z szacunku dla jej historii, tradycji i jej mieszkańców.

W 1924 roku Stefan Żeromski pisze Puszczę Jodłową, którą dedykuje jako „wyraz braterskiej czci” Aleksandrowi Janowskiemu, założycielowi i zasłużonemu prezesowi Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (zał. w 1906 roku). Aleksander Janowski (1866-1944) pionier krajoznawstwa polskiego i propagator turystyki już w 1909 roku brał udział w pierwszej wyprawie naukowej w Góry Świętokrzyskie zorganizowanej przez PTK z udziałem członków Komisji Fizjograficznej Akademii Umiejętności tj.: T. Kołodziejczyka, E.Massalskiego, J. A. Żmudy i M. Wiszniewskiego z PTK. W Pamiętniku Świętokrzyskim z 1931 roku Janowski zamieścił artykuł pt.: Królewski dar „Puszczy Jodłowej”, w którym pisał m. in…”Błogosławiona i postokroć szczęśliwa Ziemio Świętokrzyska! Na całym obszarze ziem polskich niema zakątka, o którym by brzmiał tak podniosły, taki wspaniały rapsod, jak ten, co ze strun wieszczej lutni Żeromskiego zadźwięczał na twoją cześć, szczęśliwa Puszczo Jodłowa”… Aleksander Janowski tak określił swojego młodszego kolegę z Sandomierza, nauczyciela szkół sandomierskich w latach 1915 – 1923, Aleksandra Patkowskiego :..ten mały pan z siwą głową, z twarzą sztubaka, o oczach dobrego dziecka. Ile pod tą siwą czupryną tężyzny, ile inicjatywy, ile energii „…Krótkie życie, 52 lata, Aleksandra Patkowskiego zamordowanego w Oświęcimiu przez Niemców, przepełnione było pracą dla Dobra Wspólnego, dla dobra odrodzonej po 123 latach niebytu państwowego Polski.

Aleksander Patkowski urodził się 4 marca 1890 roku w Ożarowie – niewielkiej osadzie w powiecie opatowskim, jako pierwsze dziecko lekarza Leona i Heleny z Grodzkich. Rodzice Olesia pochodzili z Hrubieszowa. W 1899 roku ojciec Patkowskiego obejmuje posadę lekarza powiatowego w Sandomierzu. Duża różnica wieku i różne cechy charakterologiczne rodziców powodują częste napięcia rodzinne. Ojciec, unita, popełnia samobójstwo w lipcu 1904 r. matka, katoliczka, wychodzi powtórnie za mąż za Stefana Przyłęckiego, rejenta sandomierskiego. W latach 1899-1904 Aleksander Patkowski uczęszcza do progimnazjum w Sandomierzu.

W życiorysie z 1931 r. pisze on m. in… Z racji mego oficjalnego wyznania w szkole, a katolickiego i polskiego w domu, wiele w dzieciństwie przeżyłem chwil dotkliwych.

Od złośliwego popa garnąłem się do ostrożnego księdza prefekta, co wywoływało osobliwe reakcje wśród moskali. Dzięki jedynie sytuacji społecznej rodziców i dużej energii Matki mojej nie miało to wszystko poważniejszych następstw…W roku 1903 powstał gwałtowny ferment wśród młodzieży. Brałem w nim skromny udział, jak i w organizowanych za miastem(w Dołach Zawichojskich, na Błoniach przyp. PZ) tajnych ćwiczeniach „wojskowych” chłopców. Z radością przypominam sobie, jak…wyśpiewywaliśmy: „Hej strzelcy wraz, nad nami Orzeł Biały”. W roku 1904/5 zacząłem uczęszczać do klasy piątej gimnazjum V w Warszawie (róg Marszałkowskiej i Pięknej). Powoli i z trudem wchodziłem w atmosferę życia młodzieży szkolnej warszawskiej. Budziły się nieco poważniejsze zainteresowania literackie i naukowe. Dużą w tem rolę odegrał Poradnik dla samouków p. Stanisława Michalskiego….Z chwilą wybuchu strajku szkolnego (w 1905 r. -PZ) opuściłem szkołę rosyjską. Wraz z grupą kolegów uczyłem się na tzw. kompletach. W czerwcu 1905 roku odbyłem wraz z 5-ma kolegami pierwszą miesięczną wycieczkę po kraju, opisałem ją w „Ziemi”(w nr 23-24 z grudnia 1931 r. -„ZIEMIA” Ilustrowany Dwutygodnik Krajoznawczy -przyp. PZ). Jesienią 1905 roku zdałem egzamin do klasy VI świeżo otwartego gimnazjum polskiego Jen. P. Chrzanowskiego(ul. Smolna 30).”… Przed maturą Patkowski rozchorował się na płuca i przez pół roku leczył się w sanatorium doktora Dłuskiego w Zakopanem. Po zdaniu matury studiował filologię klasyczną i polonistykę na uniwersytecie we Lwowie. Podczas studiów należał do organizacji akademickiej „Życie” i teatrzyku „Ul”. W roku 1911 Patkowski przenosi się wraz z kolegami: Wacławem Borowym i Karolem Zawodzińskim na Uniwersytet Jagielloński do Krakowa, gdzie studiuje anglistykę i polonistykę.

W czasie wakacji Aleksander wygłasza w Sandomierzu odczyty: o Wyspiańskim, Słowackim, Krasińskim, Fredrze. Organizuje teatr amatorski. Drukuje artykuły w licznych czasopismach-m. in. „Nowa Reforma”, „Krytyka”, „Skamander”. W pierwszych dniach sierpnia 1914 roku wyruszył jako legionista z krakowskich Oleandrów w kierunku Kielc, ale już po niecałych dwóch tygodniach zostaje zwolniony w Jędrzejowie ze służby ze względu na zły stan zdrowia. Po miesięcznej kuracji w Krakowie, udaje się do domu rodzinnego w Sandomierzu, gdzie otoczony jest opieką matki i dwóch sióstr. Tu wdaje się w wir pracy społecznej i obywatelskiej. Pracuje jako sekretarz w Powiatowym Komitecie Obywatelskim, wchodzi w skład konsorcjum, które powołuje polskie gimnazjum prywatne. Patkowski podejmuje w nim pracę nauczycielską ucząc łaciny i języka polskiego. Stosuje niekonwencjonalne metody nauczania pionierskie ,jak na owe czasy. Jest uwielbiany przez swoich uczniów ( patrz wspomnienia m.in. Adama Bienia, Cz. Latawca, W. Lipowskiego, Z. Solarzowej). Ukazują się pierwsze publikacje Patkowskiego: Apostoł Nierozsądku – Studium o G. K. Chestertonie – Kraków 1916,Umysłowość i artyzm Henryka Sienkiewicza – Sandomierz 1917, Wychowanie w duchu demokratycznej idei współdziałania -Warszawa-Łódź 1922.

W 1917 r. Aleksander Patkowski organizuje nauczycielstwo szkół powszechnych w powiecie sandomierskim w związek ZNSP,ZPNSP (później ZNP), zakłada także spółdzielczą księgarnię nauczycielską „OGNISKO” w Sandomierzu. Bierze udział w restytucji miejscowego Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Z zapałem upowszechnia wśród młodzieży gimnazjalnej krajoznawstwo. 15 stycznia 1921 r. z jego inicjatywy powstaje pierwsze w byłym zaborze rosyjskim Młodzieżowe Koło Krajoznawcze, które przyjmuje za patrona Aleksandra Janowskiego, którym Patkowski był zafascynowany.

W latach 1921-1923 uczy języka polskiego w Seminarium Nauczycielskim w Sandomierzu. Zostaje zauważony i doceniony przez władze ZNP i PTK, staje się członkiem Zarządów Głównych tych organizacji. Nawiązuje rozległe kontakty ze światem naukowym. Podejmuje akcje w myśl postulatów Zjazdu Naukowego Kasy im. Mianowskiego polegającą na organizowaniu pracy naukowej na prowincji. W roku 1922 organizuje Wakacyjny Kurs Krajoznawczy Ziemi Sandomierskiej, który dał początek ruchowi regionalistycznemu wśród nauczycieli szkół powszechnych. W roku następnym kurs wakacyjny odbywa się pod szyldem Powszechnego Uniwersytetu Regionalnego (PUR) im. Stanisława Konarskiego. Kursy te odbywały się corocznie do roku 1927 i gromadziły w Sandomierzu takie wybitne siły naukowe jak: dr Wł. Antoniewicz, prof. F. Bujak, doc. dr St. Arnold, prof. J. St. Bystroń, dr J. Czarnocki, prof. K. Moszyński, Prof. K. Nitsch, prof. J. Ptaśnik, doc. J. Samsonowicz, prof. K. Tymienicki, prof. T. Szydłowski i wielu innych. Słuchaczami byli nauczyciele, miejscowi i zamiejscowi działacze społeczni i oświatowi.

22 lipca 1922 roku Aleksander Patkowski bierze ślub w kościele zakopiańskim na Chramcówkach z o rok od siebie starszą Zofią Felicją Barabasz. Ojciec Zofii Stanisław Barabasz syn powstańca z 1831 r. urodził się w Bochni w 1857 r. Po studiach w Krakowie i Wiedniu podejmuje pracę w Muzeum Technicznym w Krakowie. W latach 1901-1922 objął kierownictwo Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem, której kontynuatorką jest słynna Szkoła Kenara. Był zamiłowanym taternikiem i narciarzem. W 1888 r. zrobił pierwsze w Polsce narty. W roku 1923 Patkowski nawiązuje bliższy kontakt ze Stefanem Żeromskim, początkowo korespondencyjny, potem osobisty. W tymże roku przenosi się do Warszawy, gdzie pracowała jego żona Zofia.

W Warszawie Patkowski obejmuje stanowisko jednego z dyrektorów Towarzystwa Urządzeń Szkolnych i Laboratoryjnych „Urania”.

W stolicy Patkowski ma możliwości pełnego rozwinięcia swoich talentów organizatorskich. Pracuje jako przewodniczący Wydziału Społeczno – Oświatowego Związku Nauczycielstwa Polskiego i redaktor „Polskiej Oświaty Pozaszkolnej”. Zostaje wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i redaktorem „Ziemi”.

Wspólnie z innymi Aleksandrami: Janowskim i Macieszą organizuje I Kongres Krajoznawczy w Poznaniu (12 – 13. VII. 1929).

W 1927 r. minister WR i OP Sławomir Czerwiński powołuje go na dyrektora Państwowych Wyższych Kursów Nauczycielskich, a w rok później otrzymuje stanowisko radcy ministerialnego. Pisze recenzje, programy, manifesty, redaguje, inicjuje, realizuje liczne działania i akcje oświatowe, wydawnicze, kulturalne i społeczne.

Bibliografia niepełna obejmuje ponad 200 pozycji. Z braku miejsca wymienimy tylko te najważniejsze. W 1931 roku, w piątą rocznicę śmierci Stefana Żeromskiego ukazuje się wymyślone i zrealizowane przez Patkowskiego arcydzieło literatury regionalistycznej – „Pamiętnik Świętokrzyski – 1930″, Kielce 1931.

Wcześniej, bo w rok po śmierci Żeromskiego wspólnie z Januarym Kołodziejczykiem zakłada Komitet Obrony Puszczy Jodłowej i czyni starania o utworzenie Łysogórskiego Parku Narodowego im. Stefana Żeromskiego. Efektem prac Komitetu i PTK jest zorganizowana w dziesiątą rocznicę zgonu Stefana Żeromskiego i trzydziestą rocznicę działalności  Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego Wystawa Świętokrzyska czynna w dniach 7 – 29 marca 1939 roku w lokalu Oficerskiego Kasyna Garnizonowego w Warszawie (Al. Szucha 29). Wystawa później była eksponowana w Kielcach (9.V – 21.VI), a część eksponatów przejęło miejscowe Muzeum Regionalne. W latach 1925 – 1933 Aleksander Patkowski odbywa podróże zagraniczne do: Włoch, Austrii, Czechosłowacji, Francji, Holandii, Anglii i Niemiec. Efektem tych wyjazdów będzie dwutomowa praca pod redakcją A. Patkowskiego pt. Ruch regionalistyczny w Europie – Warszawa 1934, która ukazała się jako IV i V tom Biblioteki Regionalnej wydanej przez sekcję regionalistyczno – krajoznawczą Związku Nauczycielstwa Polskiego. Nie zdołamy wymienić wszystkich dokonań edytorskich i publicystycznych A. Patkowskiego, jest ich zbyt wiele, ale należy tu wspomnieć jeszcze o jego książce pt. „Sandomierskie – Góry Świętokrzyskie” ze wstępem wicepremiera Eugeniusza Kwiatkowskiego, która ukazała się w 1938 roku w wegnerowskiej serii „Cuda Polski”.

W tymże roku Aleksandrowi i Zofii rodzi się córka Hanna, obecnie jest ona emerytowanym profesorem matematyki.

Widmo wojny krąży nad Europą. Niemcy napadają na Polskę bez wypowiedzenia wojny. W okresie okupacji Patkowski uczy na tajnych kompletach, układa tablice synchroniczne do nauki historii, tłumaczy utwory z literatury angielskiej. W 1940 r. rozpoczął pisanie historii Związku Spółdzielni Spożywców „Społem” na zlecenie Adama Rapackiego. Pomimo ostrzeżeń i propozycji udzielenia mu schronienia w okolicach Suchedniowa Aleksander Patkowski nie opuszcza Warszawy. 12 stycznia 1941 roku zostaje aresztowany przez Gestapo i po krótkim pobycie na Pawiaku wywieziony do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu.

Umiera z wycieńczenia i chorób 22 marca 1942 r. W jednym z ostatnich listów do żony więzień Nr 9861 napisał: „… Mogiły mojej nie znajdziesz … duchem jestem z Wami i z każdą cząstką Ziemi Sandomierskiej”.

Aleksander Kazimierz Patkowski jest jedną z najpiękniejszych postaci w dziejach Polski współczesnej. Jego życie i dokonania nie mogą być zapomniane.

Jego idee są nadal aktualne i mogą stanowić kanwę działań obywatelskich obecnych pokoleń Polaków. Inny wielki syn Ziemi Świętokrzyskiej Stefan Żeromski, którego rok został ogłoszony w Kielcach, już za życia złożył hołd Aleksandrowi Patkowskiemu pisząc sztukę „Uciekła mi przepióreczka”. Wystawiona ona była po raz pierwszy na scenie Teatru Narodowego w Warszawie w roku 1925, w reżyserii Juliusza Osterwy. Jest to pomnik nie ze spiżu, ale ze słowa, które było początkiem … na początku było słowo…

SUPLEMENT

Bogate w wydarzenia i dokonania życie Aleksandra Kazimierza Patkowskiego (1890-1942) – twórcy regionalizmu polskiego ciągle jest zbyt mało znane i doceniane. Przed regionalistami i biografami stoi duże zadanie – opracowanie dzieła, które przedstawiłoby Życie i Działalność Aleksandra Patkowskiego.

Jest już kilka publikacji, które powinni poznać ci, którzy chcą zdobyć wstępną wiedzę o tym niezwykłym Polaku.  Moim zdaniem trzeba zacząć od książki wydanej przez LSW Warszawa 1957 – W hołdzie ziemi rodzinnej .

Kolejne pozycje to: Pamiętnik Świętokrzyski – Kielce 1931, Sandomierskie – Góry Świętokrzyskie -Poznań 1936 (?) Wydawnictwo Wegnera, W 100-rocznicę Urodzin Aleksandra Patkowskiego -Materiały z sesji naukowej w 1990 r w Sandomierzu-wyd.WSP Kielce 1991.  W 1990 r nakręcony został film TVP o Aleksandrze Patkowski w reżyserii Grzegorza Dubowskiego na podstawie m.in. moich Patkovianów i przy mojej konsultacji.

Użytkownikom portalu życzę miłej lektury.

 

Zbigniew Władysław Puławski

Sandomierz, 5 listopada 2012